Smásaga. Það er hægt að lesa hana á .pdf formi hér.
eitt
Þegar ég tók mér árs frí í skólanum og fór að vinna á kassa skildi það enginn. Fólk sem tekur sér frí flytur til annarra landa. Skoðar heiminn. Það klárar síðasta árið og slæpist svo. Það pakkar ekki saman þegar skólinn er nýbyrjaður. Það sýnir ábyrgð og þroska. Það fer ekki að vinna á kassa.
Allir höfðu sína útgáfu af þessari ræðu. Mamma og pabbi, systir mín, vinirnir, skólafélagarnir, amma og kærastan mín. Hún fór stuttu seinna frá þeim metnaðarlausa aumingja sem ég var orðinn. Hennar orð.
Ég gerði fólki auðvelt að verða fyrir vonbrigðum með mig. Ættingjar og vinir buðu mér í kaffi, einn af öðrum. Meðan þau reyndu rólega að koma viti fyrir mig drakk ég kaffið mitt og smakkaði smákökurnar. Ég kinkaði kolli og samþykkti allt en sagði fátt og gaf engar ástæður. Þær voru til staðar, og þær voru sannfærandi, en ég gat ekki ennþá komið orðum að þeim.
Ég get það núna. En það sem máli skiptir finnst ekki á aðfangastaðnum, heldur í ferðinni sjálfri. Hún hófst með atvinnuviðtali.
tvö
Verslunarstjórinn var hálf undrandi. Hann var á fimmtugsaldri, með stuttklippt skollitað hár, brún augu og ljótt yfirvaraskegg. Á veggjunum voru myndir af hestum og gluggar sem snéru inn í búðina en ekki út á götu. Hann hélt á umsókninni sem ég hafði nýlokið við að fylla út og spurði mig út í það sem stóð þar.
Já, ég var tuttugu og eins árs.
Nei, ég hafði ekki unnið í verslun áður.
Nei, ég reykti ekki.
Já, ég var með hreina sakaskrá.
Já, ég var með bílpróf.
Hann spurði ekki af því hann hafði áhuga á svörunum. Þau stóðu öll fyrir framan hann. En það eru ekki margir Íslendingar sem hætta í skóla til að vinna á kassa. Verslunarstjórinn var að sparka í dekkin. Skoða tennurnar.
Ég var ekki unglingur eða útlendingur. Ég var með stutt hár og enga pinna eða eyrnalokka. Ég var ekki í stuttermabol með ögrandi slagorðum. Ég notaði ekki slangur og sletti lítið.
Já, ég gat byrjað á morgun.
Klukkutíma fyrir opnun stóð ég fyrir utan stóra rauða hurð sem opnaðist inn á lager. Það var kalt. Það var engin dyrabjalla á hurðinni. Þegar ég bankaði meiddi ég mig í hnúunum og það svaraði enginn. Ég beið með hendur í vösum og horfði á andardrátt minn.
Á endanum mætti vaktstjórinn í vinnuna og hleypti mér inn. Vaktstjórinn var glaðleg kona um fertugt. Hún fann skáp handa mér og benti mér á hurð þar sem ég gæti fundið flíspeysu. Hún fór inn í búð og sagði mér að finna sig þar þegar ég væri búinn að skipta. Annað fólk kom og kynnti sig en ég gleymdi nöfnunum þeirra jafn óðum.
Inni fékk ég lærimeistara. Það var stelpa sem vann venjulega inni í búðinni en myndi kenna mér á kassann og vera til taks ef eitthvað kæmi upp á. Hún leit út fyrir að vera yngri en ég og var mjög sátt við að eyða deginum í að standa fyrir aftan mig og spjalla.
Afgreiðsla er ekki flókið ferli. Maður býður góðan dag. Á kassanum eru nokkrir takkar sem stilla færibandið. Eftir bandinu rúlla vörur sem maður tekur upp eina af annarri. Ef það er strikamerki á vörunni veifar maður henni fyrir framan skanna. Ef ekki leitar maður á innplastaða blaðinu og slær inn númerið hennar. Stundum þarf maður að setja hana á viktina líka.
Bananar eru númer 91.
Rauð epli eru númer 154.
Bland í poka er númer 911.
Í fyrstu þarf maður að fletta upp hverju einasta númeri. Það líður ekki langur tími áður en maður kann þau utanbókar.
Maður biður fólki poka og réttir því ef þarf. Eftir að maður les upphæðina þarf að borga. Peninga slær maður inn og telur út mismuninn. Kortum rennir maður í gegn eftir að hafa ýtt á debit- eða kredittakkann. Maður þakkar fyrir og brosir. Næsti.
Ef simpansar hefðu skilning á heiltölunum væri hægt að lækka launakostnað stórmarkaða talsvert.
þrjú
Það sem kom mest á óvart voru leiðindin. Fólk misskilur þetta alltaf. Að afgreiða á kassa er ekki andlega krefjandi starf, en það er í sjálfu sér ekki leiðinlegt. Þetta er vinna eins og hver önnur, og þó maður sjá ekki afrakstur erfiðisins í lok dags er gaman að finna að manni fer fram.
Áður en ég byrjaði hélt ég að það yrði verst að bjóða góðan dag fimm hundruð sinnum á dag. Eða að hlusta á bípið úr kassanum nokkur þúsund sinnum á dag. Raunin er að eftir klukkutíma hættir maður að heyra bípið. Stuttu eftir það verður ómeðvitað að bjóða góðan dag. En maður venst aldrei aðgerðarleysinu.
Vaktin mín var tíu klukkutímar. Ég kom klukkan átta og fór heim klukkan sex þegar kvöldvaktin kom. Einstaka daga kom kvöldvaktin ekki og þá vann ég til tíu. Í hádeginu var mikið að gera í klukkutíma og í kringum fjögur fylltist verslunin í tvo tíma. Á þessum þrem tímum kláraði ég þrjá fjórðu af afgreiðslum dagsins. Síðasti fjórðungurinn dreifðist á hina sjö klukkutímana.
Ég kom með bók að lesa. Það var bannað. Ég fór að gera krossgátur. Það var ekki vel séð. Ég hjálpaði til að raða í hillur. Það var útskýrt fyrir mér að viðskiptavinurinn á aldrei að þurfa að bíða eftir afgreiðslu. Ég fann eina blettinn á kassanum þar sem var hægt að snúa sér í hringi á stólnum án þess að rekast í vegginn. Ég flokkaði peningaseðlana eftir hversu krumpaðir þeir voru. Ég kynntist playlistanum á Bylgjunni náið.
Þegar maður er mjög þreyttur fær maður svefngalsa. Ómerkilegustu hlutir verða fyndnir og rökhugsun drukknar í syndaflóði súrrealískra hugmynda. Það sama gerist þegar maður situr aðgerðarlaus og einn með hugsunum sínum heilu vetrardagana í senn.
Ég hló upphátt af engri sérstakri ástæðu.
Ég gaf fólki afslátt ef það borgaði með korti og gat þulið upp kennitöluna sína afturábak.
Ég benti fólki með jógúrt á hinn kassann því kerfið hjá mér hrundi ef maður reyndi að skanna í það mjólkurvörur.
Ég fyllti út örk af nótnablöðum með tíu sinnum tíu kössum og númeraði þá frá núll upp í níu á sitt hvorum ásnum. Í þeim sverti ég nokkra reiti og spilaði Battleship með síðustu tveim tölunum á kortakvittununum.
4972031524658681. Reitur 8-1. Hitti. Þú sökktir kafbátnum mínum.
Ég vann ef ég lifði af daginn. Annars unnu viðskiptavinirnir. Sá sem sló náðarhöggið fékk afslátt.
Í löndum sem hafa her eru úrræði í boði fyrir menn sem vilja kynnast sjálfum sér. Ég hef aldrei lært neitt um mig á því að ferðast og skoða nýja staði. Í besta falli hef ég uppgötvað að mér finnst gin og tónik ágætur. Ég held að maður geti ekki vitað hvaða mann maður hefur að geyma fyrr en það reynir í alvöru á siðferðisþrek manns.
Í öðrum löndum gæti ég gengið í herinn. Þar myndi fólk öskra á mig daginn út og inn, segja mér að ég væri óverðugur, þræla mér út, svipta mig svefni, leggja mig í einelti. Ég yrði brotinn niður og byggður aftur í mynd sem mig hryllir við. Eftir allt þetta ofbeldi og allan þennan viðbjóð gæti ég litið í spegil og fundið hluti sem ég myndi aldrei kynnast á sólarströnd. Ég myndi þekkja sjálfan mig.
Á Íslandi er enginn her. En það eru kassar.
fjögur
Það liðu nokkrir mánuðir áður en ég varð kynferðisglæpamaður. Kannski er það of sterkt til orða tekið. Orðið glæpamaður felur í sér fórnarlamb. Svo finnst mér að maður geti ekki verið alvöru glæpamaður nema það hafi komist upp um mann.
Sérhver afgreiðslukassi var lítill ferningur sem hafði verið byggður í kring um færibandið. Á einni hliðinni var plasthurð sem opnaðist inn í lítið box. Þar var stóll og stjórntækin fyrir kassann. Þar eyddi ég vetrinum milli átta og sex.
Þegar það var lítið að gera sat ég. Það verður fljótt þreytt að standa ef það eina sem maður hefur að gera er að bíða. En þegar búðin fylltist og viðskiptavinirnir streymdu að stóð ég. Hlutirnir gengu hraðar þannig, og ég fékk á tilfinninguna að ég væri virkilega að vinna.
Seinni örtröðin var alltaf betri. Ég stóð við peningakassann, teygði mig í næstu vöru, skannaði hana inn, og lét hana frá mér. Þetta endurtók ég í tvo klukkutíma. Það hljómar hræðilega, en tíminn líður fljótt þegar maður hefur eitthvað fyrir stafni. Og peningakassinn er í mjaðmahæð.
Í tvo klukkutíma á dag nuddaðist ég við peningakassann. Fram. Og aftur. Undir venjulegum kringumstæðum þarf ekki mikið til að æsa tvítugan strák. Það þarf enn minna ef maður bætir við áreiti. Um leið og ég sá sæta stelpu var ég orðinn grjótharður. Eftir það dugði reglulegur núningurinn til að viðhalda mér út vaktina.
Eitt og sér er þetta alveg nógu skemmtilegur vinnukostur. En í kringum mig voru tugir eða hundruðir viðskiptavina. Ef einn þeirra grunaði eitthvað yrði ég heppinn að sleppa með að missa vinnuna. Ég þurfti að halda hreyfingum mínum eðlilegum. Röddin mátti ekki breytast. Hugsunin um að vera gómaður greip hjarta mitt á nokkurra mínútna fresti.
Gegnum þetta bauð ég góðan dag. Ég spurði hvort fólk þyrfi poka. Ég tók við greiðslukortum. Ég þakkaði fyrir og brosti. Í tvo klukkutíma hverjum degi keyrði ég á adrenalíni. Fingurnir voru dofnir af spennu. Í huga mínum skaut vandræðalegum spurningum upp með óhugnalegri tíðni.
Þegar kvöldvaktin leysti mig af var ég næstum tregur til að fara. Ég gekk hröðum skrefum inn á lager og á klósettið, þar sem ég náði varla að koma honum út áður en taugatrekkingurinn og uppsöfnuð greddan sprungu eins hljóðlátt og hægt var. Fullnægingin fyllti skarð adrenalínsvímunnar sem hvarf hægt úr blóðinu meðan ég sat örmagna og náði andanum. Ég var lifandi.
fimm
Venjulegt fólk er ekki kærulaust. Ég hef farið ótal oft út í búð, í sund, í bíó, og á alla þá staði sem maður heimsækir frá degi til dags. Öll þau skipti sem ég hef gleymt lyklum eða síma á einhverjum þeirra get ég talið á fingrum annarar handar. Ég býst við að það sé eins fyrir alla aðra.
Þegar maður hittir nokkur hundruð manns á dag er tölfræðin á móti því. Líkurnar á að sérhver einstaklingur gleymi einhverju í búðinni eru hverfandi. En ef um tvö þúsund manns ganga um hana á dag hækka þessar líkur talsvert. Það er alla vega mín útskýring á öllu draslinu sem endar á kassanum.
Að fólk gleymi lyklum eða síma get ég skilið. Það er venjulegt. Það er allt hitt sem ég skil ekki. Einn daginn var stór visnaður blómvöndur á kassanum. Einhver hafði gleymt honum kvöldið áður og kvöldvaktin vissi ekki hvað hún átti að gera. Annan daginn fann ég dagbók. Það var ekkert nafn eða símanúmer í henni. Ég finn ennþá fyrir stolti þegar ég hugsa um hana því ég las hana ekki.
Veski eru algengust. Það fylgir ákveðið ferli því að finna veski. Fyrst gerir maður ekki neitt. Ef eigandinn kemur fljótlega sækir hann það til manns. Það þykir persónulegra. Ef honum seinkar fer maður með veskið til vaktstjórans. Hann setur það með uppgjörinu og lætur næstu vakt vita af því að það sé þarna. Nema honum leiðist mikið, þá leitar hann að nafni eigandans í veskinu og hringir til að láta vita. Það gerist sjaldan.
Ég veit ekki hvað gerist svo. Það hljómar ekki sennilega að öll týnd veski komist til skila, en skápurinn með uppgjörinu er ekki fullur af týndum veskjum.
Vaktstjórinn kom til mín í miðri seinni örtröðinni. Einhver af kvöldvaktinni hafði hringt sig inn veikann og ég þurfti að vera áfram. Ég mótmælti til að fá á hreint að ég væri að gera henni greiða. Það var ekkert svo slæmt að vera fram á kvöld. Það var ekki mikið að gera, en fólkið á kvöldvaktinni var skemmtilegra en fólkið á daginn. Ferskara. Það munar miklu að vakna á morgnanna og fara ekki í búðina.
Við gerðum allt það venjulega. Köstuðum krumpuðum blöðum á milli. Spurðum hvort annað úr númerunum á innplastaða blaðinu. Laumuðum klökum úr ísvélinni inn á flíspeysurnar. Prentuðum út veltu dagsins og reyndum að sjá hvort vaktin okkar borgaði sig.
Ég fann veski á kassanum. Ég kíkti á myndina á kreditkortinu og setti veskið til hliðar. Þegar klukkutími var til lokunar var eigandinn ekki kominn. Í staðinn fyrir að skila veskinu inn á skrifstofu skoðaði ég það. Það var traust leðurveski. Á kortamyndinni var fimmtugur jakkafataklæddur maður. Í veskinu voru nokkur þúsund krónur í seðlum. Ég setti veskið aftur til hliðar.
Þegar kom að lokun var eigandinn ekki kominn. Ég gerði upp, setti veskið í vasann og stimplaði mig út. Eftir að ég kom út af lager tók ég peningana og setti þá í vasann. Veskinu henti ég í ruslatunnu sem hékk á nálægum ljósastaur. Ég þakkaði viðskiptavininum sem hafði boðið mér á barinn og gekk af stað.
sex
Tilbreytingarleysið drepur. Ég meina ekki bókstaflega, en það gæti alveg eins gert það. Á endanum verður allt að rútínu. Mín teygði sig frá átta til sex. Þegar ég taldi saman tímann sem fór í að fara til og frá búðinni, vakna og undirbúa sig, fóru tólf tímar á hverjum degi í vinnuna. Eitthvað þurfti ég að sofa, og restin fór í vitleysu.
Hver einasti dagur var eins. Hægt og bítandi tók kassinn yfir allt annað. Hann varð líf mitt. Ég las ekki lengur bækur. Ég hlustaði ekki á annað en Bylgjuna. Ég vann og horfði á sjónvarp. Í staðinn fyrir líf var gapandi tóm. Það hefði verið bærilegt ef viðskiptavinirnir væru ekki til staðar.
Það tekur langan tíma að meta fyrirlitningu fólks á kassadýrum. Nei, fyrirlitning er ekki rétta orðið. Til að fyrirlíta einhvern þarf maður að líta á hann sem jafningja. Í augum viðskiptavina var ég ekki jafningi. Ég var lítið barn. Mig mátti skamma. Siða til. Aga. Helst fyrir allra augum.
Viðskiptavinir eru frekir og tilætlunarsamir. Vegna þess að ég vann í búðinni átti ég að vita hvar hver einasta af mörg þúsund vörum var. Ég átti að vita hvaða krydd maður notar í líbanskan mat. Einn maður var með innkaupalista. Hann vildi að ég elti sig um búðina meðan hann verslaði og segði honum hvar næsti hlutur á listanum var.
Satt að segja var mér alveg sama þegar það var ekkert að gera. Ef eitthvað var ég feginn að geta hætt að snúa mér á stólnum. En fólk kom yfirleitt ekki þegar það var ekkert að gera. Það kom í miðri örtröð.
Eitt skiptið kom lítill strákur aftan að mér. Hann getur ekki hafa verið meira en átta ára. Hann var feiminn, og talaði lágt, en á endanum hélt ég að ég vissi hvað hann vildi og benti honum í rétta átt. Það var allt sem ég gat gert, röðin hjá mér teygði sig inn í búð, og það var enginn annar nálægt. Ég hélt áfram að vinna og hugsaði ekki meira um strákinn.
Hálftíma seinna strunsaði maður um þrítugt að kassanum mínum, tróð sér fram fyrir röðina, henti poka úr búðinni á færibandið og byrjaði á að spyrja hvers konar hálfviti ég væri. Án þess að bíða eftir svari útskýrði hann hátt fyrir mér og öllum sem heyrðu að syni hans hefði gott sem verið hent út úr búðinni áðan. Hann hefði komið grátandi heim. Litli drengurinn sem vildi bara kaupa í matinn fyrir mömmu og pabba. Hann benti fingri á mig og sagðist vona að ég skammaðist mín. Svo hristi hann hausinn og gekk út.
Þegar ég var kominn heim duttu mér alls konar hlutir í hug að segja á móti. Ég hefði getað sagt honum að strákurinn hans hefði verið næstum óskiljanlegur. Spurt hvort ég ætti að geta lesið hugsanir lítilla krakka. Eða af hverju hann hefði ekki kennt misheppnuðu fóstureyðingunni sinni að tala skýrt.
Þegar ég hafði tækifæri til sagði ég ekkert af þessu. Í staðinn stóð ég þögull, horfði á færibandið, og spurði loks konuna sem ég var að afgreiða hvort hana vantaði poka. Hana gerði það ekki.
Heima lamdi ég einu sinni í hurðina á ganginum. Ég öskraði ekki, því nágrannarnir hefðu kvartað. Mig langaði að gráta, en gat það ekki. Ég hef ekki getað það frá því ég var strákur.
sjö
Eftir veturlangt tilbreytingarleysi, frekju og móðganir brast eitthvað. Ég hætti að hugsa. Dó inn í mér. Ég lifði dag frá degi. Þoldi ekki viðskiptavinina. Ég fylltist biturð í garð allra annara. Ég byrjaði að drekka mikið, og mætti oft þunnur í vinnuna. Mig langaði að hætta, en það var komið sumar. Ég sannfærði mig um að það tæki því ekki.
Mér hafði orðið að ósk minni. Fólk öskraði á mig. Sagði mér að ég væri rusl. Ég vann lengi. Á næturna vaknaði ég oft. Það voru mánuðir síðan ég svaf edrú gegnum nóttina. Ég hafði verið brotinn niður. Mér höfðu verið sýndir hlutir í fari mínu sem hefði verið óhugsandi ári áður.
En það var ekkert sem byggði mig upp aftur.
Um miðjan ágúst hætti ég. Mánuðinn áður hafði ég látið mig dreyma um dramatískt uppgjör. Ég myndi storma inn á skrifstofu hjá verslunarstjóranum. Segja honum nákvæmlega hvar hann gæti troðið þessu starfi. Ég þyrfti ekki á þessu að halda. Enginn þyrfti á þessu að halda. Í staðinn gaf ég tveggja vikna uppsagnarfrest.
Mig langar að segja að dagurinn þegar ég hætti hafi verið sá besti í lífi mínu. Að ég hafi fundið tilgangsleysið og biturleikann hverfa. Það er ekki satt. Undir lokin hataði ég hvern einasta viðskiptavin. Það er erfitt að slökkva á slíkum tilfinningum.
Skólinn byrjar eftir viku. Ég býst ekki við að það verði erfitt að hafa metnað fyrir honum. Ég veit hverjir valkostirnir eru. Þangað til ætla ég að lesa bækur. Hlusta á tónlist. Fara út. Og reyna að sættast við síðasta ár.