Ég skrifaði þetta sem föstudagssvar fyrir vinnuna og áttaði mig svo á tvennu: Þetta er alltof langt, og of deadpan til að vera fyndið. Þannig ég saltaði þetta og skrifaði annað svar sem var miklu styttra og hefur kannski möguleika á að einhver hlæji að því. En þið getið alveg fengið að lesa þetta, og það gæti bjargað lífi ykkar.
Næstum hvert einasta þjóðfélag á jörðinni hefur sagt sögur af uppvakningum í einni eða annarri mynd. Þó smáatriðin breytist á milli heimshorna, þá eiga sögurnar alltaf nógu mikið sameiginlegt til að hægt sé að segja að sama hugmyndin eða hugtakið hafi lifað með mannkyninu svo til frá upphafi. Á síðustu áratugum hafa uppvakningar svo flutt sig úr þjóðsögunum og öðlast nýtt líf á hvíta tjaldinu. Því er eðlilegt að spyrja sig hvort slík að fyrirbæri eigi við einhver vísindaleg rök að styðjast, eða hvort þau séu skáldskapur einn?
Því miður geta uppvakningar ekki aðeins orðið til, heldur hafa þeir látið á sér kræla með reglulegu millibili gegnum alla mannkynssöguna, og með vaxandi fólksfjölda á jörðinni og auknum ferðalögum milli landa hefur hættan á að faraldur þeirra brjótist út aldrei verið meiri en nú. Ekkert ríki heimsins hefur staðfest tilvist uppvakninga, og ekki er vitað til þess að sérstakar ráðstafanir hafi verið gerðar af opinberum stofnunum til að bregðast við faraldri þeirra. Ástæðan þar að baki er þó ekki að um samsæri sé að ræða, heldur er hér á ferð mikil tortryggni ráðamanna í garð einhvers sem þeir álíta í besta falli sögusagnir, líkt og átti við um alnæmi þegar vísbendingar um tilvist þess komu fyrst í ljós.
Náttfari
Ástand uppvakninga er sjúkdómur sem orsakast af veirusmiti, en ekki yfirnáttúrulegum atburðum eða athöfnum töfralækna eins og almenningur heldur oft. Veiran sem orsakar sjúkdóminn heitir náttfari (lat. solanum) og henni var fyrst lýst af hollenska lækninum Jan Vanderhaven árið 1913, þó sjúkdómurinn sem hún veldur hafi verið þekktur frá fornöld. Náttfari er banvænasta veira sem mannkynið hefur rekist á; sjúkdómurinn sem hún veldur er bráðsmitandi, og smit leiðir í öllum tilvikum til dauða. Eins og gefur að skilja er erfitt að rannsaka þennan sjúkdóm við æskilegar aðstæður, en vissir eiginleikar veirunnar og sjúkdómsins eru vel þekktir.
Aðeins er hægt að smitast af náttfaraveirunni gegnum blöndun líkamsvessa, svo sem blóðs eða munnvatns. Veiran getur hvorki lifað af í andrúmslofti né í vatni. Ekki er fullskilið hvað gerist við smit, en vitað er að veiran berst með blóði til heilans. Þar tekur hún sér bólstað í ennisblaðinu og fjölgar sér, en við það eyðileggur hún þessa stöð heilans. Meðan á þessu stendur stöðvast líffæri líkamans eitt af öðru, og sjúklingurinn ,,deyr” í venjulegum skilningi orðsins. Heilinn lifir þó áfram, og veiran umbreytir frumum hans einni af annarri, þar til eftir stendur nær óþekkjanlegt líffæri, en eitt séreinkenna þessa líffæris er að það er algerlega óháð súrefni. Þegar þessu er lokið nær þessi nýji heili smám saman stjórn á líkama sjúklingsins, sem rís upp sem nýjasti meðlimur hinna lifandi dauðu.
Ytri einkenni náttfarasmits eru betur þekkt. Frá smiti líða að meðaltali um 23 klukkustundir þar til að einstaklingurinn verður að uppvakningi. Fyrstu einkenni eru sársauki og upplitun sem á sýkta svæðinu. Eftir fimm klukkustundir fær sjúklingurinn vægan hita, og þjáist af uppköstum og verkjum í liðamótum. Að átta klukkutímum liðnum dofna útlimirnir og hitinn verður að sótthita. Um elleftu klukkustund verður vart við lömun í neðri hluta líkamans og það hægist á hjartslættinum. Sjúklingurinn fellur í dá sextán tímum frá smiti, og eftir 20 klukkustundir stöðvast hjartað og engin heilavirkni mælist. Að lokum rís sjúklingurinn aftur á 23. klukkustund frá smiti. Náttúrlegir dauðadagar fyrir þann tíma útiloka ekki möguleikann á því að sjúklingurinn verði að uppvakningi, því fólk sem hefur látist í kring um fimmtu klukkustund frá smiti hefur engu að síður risið upp aftur.
Einkenni og hegðun
Þar sem uppvakningar eru í grunninn mennskir deila þeir einhverjum eiginleikum og takmörkunum okkar, en alls ekki öllum. Þannig búa uppvakningar ekki yfir neinum yfirnáttúrulegum hæfileikum á borð við fjarskynjun, þeir hreyfa sig ekki hraðar en menn, og þeir búa ekki fyrir neinum kröftum sem má ekki útskýra á einn eða annan hátt. Ómögulegt er þó að neita því að hegðun og skynjun uppvakninga er gjörólík okkar eigin.
Fyrst ber að nefna að ólíkt mannfólkinu virðast hinir lifandi dauðu ekki reiða sig á neitt skilningarvit umfram annað. Venjulegt fólk treystir að mestu á sjónina, en þekkt er að blindir hafa þróað með sér öfluga heyrn eða gott lyktarskyn, og engin ástæða er að ætla að svipuð breyting eigi sér ekki stað eftir náttfarasmit. Þekkt er að sjón og heyrn sýktra haldast að mestu óbreytt eftir umbreytinguna og starfa eins og í eðlilegri manneskju, en af heyrnarlausum eða blindum uppvakningum stafar alveg jafn mikil ógn og frá þeim sem óheftir eru. Ekki er þekkt hvernig náttfararnir túlka það áreiti sem þeim berst frá augum og eyrum, en enginn vafi leikur á því að þeir laðast bæði að hreyfingu og hvers kyns hljóðum og hávaða.
Eins og gefur að skilja eru litlar upplýsingar til um hvernig uppvakningar skynja bragð. Eitthvað skynja þeir þó, því þeir kjósa frekar hold af mönnum en af dýrum, og þeir sækja frekar í nýrra kjöt en eldra. Meira er vitað um þefskyn þeirra, en það virðist prýðilegt. Hinir lifandi dauðu hafa sýnt að þeir geta fundið lyktina af lifandi bráð í allt að kílómeters fjarlægð. Ekki er vitað nákvæmlega hverju þeir finna lykt af, hvort sem það er sviti, ferómón, eða eitthvað annað, en allar tilraunir um að hylja lykt lifandi veru með ilmvötnum eða öðru slíku hafa mistekist. Eins og áður kom fram gæti útskýringin á þessu aukna lyktarskyni legið í þeirri jöfnu áherslu sem öll skynfæri uppvakninga virðast fá.
Það skynfæri sem breytist mest við umskiptin er óneitanlega snertiskynið. Við umbreytinguna á sér stað líkamlegur dauði sjúklingsins, og við hann deyja allir endar taugafrumna. Þar af leiðandi skyna uppvakningar engan sársauka, þeir finna hvorki fyrir hita né kulda, og þeir taka ekki eftir þeim áverkum sem þeir verða fyrir. Fólk sem hefur lifað af faraldra hefur lýst hvernig hnífsstungur, skotsár og jafnvel aflimanir höfðu engin áhrif á sókn uppvakningana. Fyrir utan að hafa skelfileg sálfræðileg áhrif, þá þýðir þetta ónæmi fyrir sársauka að hinir lifandi dauðu búa yfir styrk og þoli sem venjulegt fólk getur aðeins látið sig dreyma um. Ekkert tiltökumál væri fyrir mann sem finnur ekki fyrir sársauka að reyna vöðva sína þar til að þeir trosnuðu í sundur, og eins gæti hann á ferðalögum haldið för sinni áfram löngu eftir að venjulegur maður hefði hnigið niður af þreytu.
Til allrar hamingju hafa heilbrigðar manneskjur forskot á uppvakninga á vissum sviðum. Eitt það fyrsta sem fólk tekur eftir er að hinir lifandi dauðu fara mjög hægt yfir. Hvort sem um er að kenna lélegu ástandi líkamans eða skorti á samhæfingu sökum heilaskemmda, þá geta uppvakningar aðeins staulast hægt áfram, en hvorki skokkað né hlaupið. Dæmi eru um að fólki hefur tekist forðast hóp uppvakninga með því að ganga rösklega í burtu frá þeim. Við ítrekum þó varnarorð okkar um aukið þol hinna upprisnu; margur maðurinn hefur haldið sig hólpinn að kvöldi en vaknað um nótt við hryllilegar aðstæður.
Eins og við munum, þá deyr líkaminn í venjulegum skilningi á lokastigum náttfarasmits. Eftir að ónæmiskerfi líkamans hættir að starfa er ekkert sem heldur aftur af þeim örverufjölda sem herjar á líkama okkar á hverri stundu, og við þennan líkamlega dauða taka örveryr að brjóta uppvakninga niður. Því miður forðast flestar lifandi verur náttfaraveiruna, og það á líka við um flestar örverur. Þess vegna tekur óratíma fyrir uppvakning að rotna að því marki að hann ógni engum lengur. Við venjulegar aðstæður gæti þetta ferli tekið fimm til tíu ár, en sá tími fer auðvitað eftir umhverfinu hverju sinni. Í fenjum eða frumskógum þar sem örverur þrífast vel minnkar þessi tími, en uppvakningar varðveitast vel í eyðimörkum eða á ísbreiðum. Sérstaklega ber að varast uppvakninga á kuldasvæðum, þar sem þeir geta frosið í heilu lagi yfir mesta kuldaskeiðið og vaknað að nýju þegar það hlýnar í veðri.
Ekkert veitir venjulegu fólki samt jafn mikið forskot á pláguna og greind þess. Á lokastigum smits verður heili sýktra fyrir gríðarlegum skaða, og afleiðing þess er að uppvakningar hafa aðeins vitsmuni á við skordýr. Þeir geta hvorki lært af mistökum sínum, né notað einföldustu verkfæri. Þegar uppvakningur verður var við bráð öðlast hún óskipta athygli hans. Hann snýr sér að bráðinni, hefur að gefa frá sér stunur sem laða að aðra uppvakninga, og ráfar í átt að bráðinni. Meðan uppvakningurinn skynjar ennþá bráðina mun honum aldrei detta annað í hug en að ganga beinustu leið að henni. Til eru frásagnir af því að hópar uppvakninga hafi hrapað til bana, hver á fætur öðrum, af því að bráð þeirra stóð á einum enda djúprar gjár en þeir á hinum.
Flokkanir faraldra
Skipta má faröldrum náttfaraveirunnar í fjögur megin tilvik eftir fjölda sýktra. Fyrsta stigs faraldur er algengasta tilfellið og fréttir af þeim berast á nokkurra ára fresti. Þau eiga sér yfirleitt stað á strjálbýlum svæðum og fjöldi sýktra nær ekki 20 manns. Undir venjulegum kringumstæðum geta óbreyttir borgarar og lögregla ráðið niðurlögum sýkingarinnar, og að meðaltali tekur það frá einum degi til tveggja vikna, eftir hversu lengi þarf að leita uppi hina sýktu. Heildarfjöldi dauðsfalla fer að öllu jöfnu ekki yfir 50 manns.
Annars stigs faraldur er þegar fjöldi sýktra er á bilinu 20 til 100 manns. Hingað til hafa þeir brotist út í smábæjum eða dreifbýlum úthverfum og þessi tilfelli eru talsvert mannskæðari en þau af fyrsta stigi, en oft hafa mörg hundruð manns látist í þessum faröldrum. Þó tekur yfirleitt styttri tíma að kveða niður annars stigs faraldra en vægari tilvik, því greiðari aðgangur er að sýktum fórnarlömbum og upplýsingar um faraldurinn komast fljótt til yfirvalda.
Mun alvarlegri eru faraldrar af þriðja stigi. Þar hleypur fjöldi sýktra á hundruðum eða þúsundum manna og heilu bæjarfélögin liggja undir umsátri. Ekkert minna en vel skipulagður og þjálfaður her dugir til að binda endi á faraldurinn, en það tekur bæði tíma að kalla til slíkan liðsauka og að ganga úr skugga um að enginn sýktur einstaklingur hafi sloppið. Allt ferlið tekur margar vikur og jafnvel mánuði, en þangað til að hjálpin berst verða íbúar svæðisins að treysta á sjálfa sig. Ekki er hægt að búast við öðru en að á þeim tíma láti tugir þúsunda manna lífið. Aðeins þrír eða fjórir faraldrar af þriðja stigi hafa komið upp í gegnum mannkynssöguna, sá síðasti árið 1893 í frönsku virki í Norður-Afríku.
Enn sem komið er eru fjórða stigs tilvik aðeins ímynduð ógn, og verða það vonandi um alla tíð. Þar hafa allar tilraunir til að hemja sýkinguna mistekist og hún breiðst um gjörvallan heim. Uppvakningarnir hafa tekið við af hinum lifandi sem hið ríkjandi afl á jörðinni.
Miðið á heilann
Skiljanlega fara bestu viðbrögðin við faraldri eftir aðstæðum hverju sinni og stærð ógnarinnar, og ómögulegt er að fara hér yfir öll þau úrræði sem má grípa til í sérhverju tilviki. Í staðinn bendum við lesendum á einhvern þeirra fjölmörgu leiðarvísa sem hafa verið skrifaðir til að fræða fólk um uppvakningapláguna. Þó að slíkir leiðarvísar séu nær alltaf skrifaðir með erlendar aðstæður í huga, þá geyma þeir mikilvægar upplýsingar um hina lifandi dauðu og hvernig best sé að bregðast við þeim. Þrátt fyrir plássleysi getum við þó farið í fljótu bragði yfir þau atriði sem ber alltaf að hafa í huga:
- Haldið ró ykkar.
- Vinnið saman.
- Miðið á heilann.
Fyrstu tvö atriðin útskýra sig sjálf; sama hvaða hætta blasir við fólki gengur alltaf betur að takast á við hana ef það er gert af yfirvegun og með samvinnu. Það þriðja ætti heldur ekki að koma á óvart ef maður hefur í huga hvernig náttfaraveiran hegðar sér; heilinn er miðstöð sýkingarinnar og stjórnar öllum athöfnum uppvakningsins. Öll önnur líffæri hans mega missa sín. Eina leiðin til að binda enda á tilveru meðlims hinna lifandi dauðu því er að eyðileggja heila hans.
Eins og áður sagði getum við ekki farið hér út í þau smáatriði sem þarf til að búa fólk nægilega undir upprisu hinna dauðu. Við treystum því að lesendur taki málin í sínar hendur og geri ráðstafanir til að bregðast við faraldri af hvaða stigi sem er, því seint er að byrgja brunninn þá barnið er dottið ofan í.
Heimildir:
Max Brooks. The Zombie Survival Guide. 2003. Three Rivers Press.
Max Brooks. World War Z. 2007. Gerald Duckworth & Co Ltd.
George Romero. The Night of the Living Dead. 1968. Image Ten.