Líka í boði á .pdf formi.
,,Stríð. Stríð breytist aldrei.“
– Fallout
1. Og hið ónefnanlega rís
Leigubílstjórinn þrykkti stýrinu til vinstri og ég, Andreas og Ástralinn Ben hentumst samtaka til hliðar eins og bobsleðakeppendur á Vetrarólympíuleikunum, meðan bíllinn flaug framhjá vörubíl á tveggja akreina veginum til Bunol. Jack, hinn Ástralinn í framsætinu, hafði engan til að lenda á og hefði lamið hausnum í hliðarrúðuna ef hún hefði verið lokuð. Í staðinn lafði hann út um gluggann og hárið og kinnarnar blöktu í vindinum. Bílstjórinn tók ekki eftir neinu óvenjulegu og henti bílnum gegnum skammlíf göt í umferðinni með offorsi sem átti frekar heima á hestbaki með sverð og skjöld í hendi en í litlum svörtum Hyundai.
,,Ég ónefnanlega í mjólkina!“ gelti hann í áttina að gulum Peugot, þrykkti sér fram fyrir hann, og snéri höfðinu þannig hann sæi okkur alla, á kostnað þess að sjá veginn.
,,La Tomatina! Ég fór einu sinni, það var ótrúlega gaman — það voru tómatar alls staðar, fljúgandi í loftinu, kramdir á götunni, í vösunum mínum, framan í mér: kaupið sundgleraugu — og úff, stelpurnar, maður,“ hrópaði hann yfir dyninn úr vindinum og kinkaði kolli. Við kinkuðum kolli í kór til baka.
Ég og Andreas höfðum hitt Ástralina á hótelinu daginn áður, eftir að við vorum látnir taka þátt í raunveruleikaþætti eftir David Lynch án okkar vitundar. Hótelið var mun betra en við áttum von á. Við höfðum pantað ódýrasta möguleikann sem við fundum á netinu, og hrein gólf, snyrtilegir veggir, og minimalískar svarthvítar innréttingar í bland við smekklega lýsingu voru ekki það sem bjuggumst við. Þetta kom skemmtilega á óvart.
Dökkhærði strákurinn í afgreiðslunni var í vel straujaðri svartri skyrtu og lét okkur drepa tímann meðan hann leitaði að lyklunum að herberginu með því að undirrita sitt hvora yfirlýsinguna um að hótelið mætti nota allar persónulegar upplýsingar um okkur eins og það vildi. Þegar hann snéri sér aftur að okkur tók hann blöðin, leit yfir þau, reif þau í sundur og henti snifsunum í ruslið áður en hann prentaði ný eintök og lét okkur skrifa undir þau líka, um leið og hann baðst afsökunar á því að hann fyndi ekki lykilinn að herberginu okkar.
Við ákváðum að flytja á barinn til að gefa stráknum tíma til að finna sig, og til að sleppa við að undirrita fleiri pappíra. Barinn var í stíl við andyrið. Barborðið sjálft var úr svartmálaðri eik og stóð eitt við vegginn, og til hliðar við það voru svartir og hvítir stólar og sófar, auk nokkurra glerborða sem glampaði varla á í mildri lýsingunni. Inni sat falleg kona í hvítum kjól, nokkrir enskir strákar í gallabuxum og hvítum skyrtum höfðu raðað sér í kringum eitt borðið með bjór, og aftast gekk kona um með þrífót og dýra myndavél og tók myndir af innréttingunum í auglýsingaskyni; það var verið að endurnýja hótelið.
Þrátt fyrir að eiga í einhverjum samskiptaörðugleikum við dökkhærðu stelpuna í vel straujuðu svörtu skyrtunni á barnum tókst okkur að kaupa rauðvínsflösku. Við settumst í sófann við sama borð og fallega konan sat við, helltum í glösin, og slökuðum á. Ég lokaði augunum eitt augnablik. Þegar ég opnaði þau aftur hafði dökkhærða stelpan á barnum komið með ólífur handa okkur, og konan í hvíta kjólnum var sofnuð. Við Andreas skiptumst á augngotum og helltum aftur í glösin eftir að ljósmyndarinn fékk ensku strákana til liðs við sig og fór að stilla þeim upp með bækur í hönd við hliðina á hvítum arin. Konan og hvíti kjóllinn breiddu tignarlega úr sér á stólnum meðan blindandi flassið kastaði reglulegum skuggamyndum af strákunum á vegginn fyrir aftan þau, og úti í horni glitti í tærnar á David Lynch þar sem hann faldi sig á bakvið gluggatjöld.
Eftir rauðvínsflöskuna fórum við aftur í móttökuna, þar sem dökkhærði strákurinn brosti meðan hann lét okkur undirrita nýja pappíra, og rétti okkur svo endurforritanlegt plastkort að herberginu. Við spurðum einskis og tókum lyftuna upp á fjórðu hæð. Þar tók á móti okkur ljótur og bjartur gangur með hvítum veggjum og brúnu teppi sem var meira í takt við fyrri væntingar okkar. Við beygðum fyrir hornið í leit að herberginu okkar og rak í rogastans. Fyrir framan okkur var veggur með litlu opi sem var svo þröngt að maður þurfti að fara á hlið gegnum það. Handan við opið var gangur í sama stíl og andyrið: Á gólfinu var dökkrautt parkett, veggirnir voru hvítir og lýsingin dauf, og hurðirnar að herbergjunum voru svartar og voldugar. Inni í herberginu okkar var meira af því sama, auk tveggja rúma með hvítum lökum, stílhreinu baðherbergi, svölum, og sjónvarpi sem sýndi aftur og aftur bandaríska auglýsingu fyrir matarmixer sem var búið að talsetja á spænsku.
Þegar auglýsingin var búin að rúlla þrisvar í gegn hættum við okkur aftur niður í móttöku til að spyrja um hvernig við kæmumst til Bunol. Hjá afgreiðsluborðinu stóðu tveir Ástralir sem voru búnir að vera á flakki um Evrópu síðustu sex vikur eða svo, og eftir að strákurinn á bakvið borðið hafði reynt að fá okkur til að undirrita fleiri skjöl dró hann fram kort til að sýna okkur hvar við gætum náð lestinni til Bunol.
,,Þetta er einfalt,“ sagði strákurinn, opnaði svartan penna, og byrjaði að krota hringi á kortið. ,,Í fyrramálið takið þið strætó númer þrettán, sem þið getið séð þarna,“ sagði hann og benti út um næsta glugga með pennanum, ,,og farið á þessa stoppistöð hér,“ hélt hann áfram og krotaði leiðina á kortið. ,,Þar náið þið þessari rútu hérna, farið hingað, og röltið svo á lestarstöðina,“ krot, krot, krot, ,,þaðan sem þið getið náð lestinni til Bunol.“
,,Og ef þið viljið svo fara á barinn eftir á, eða í kvöld, þá er fullt af góðum börum hérna,“ sagði hann og dró hring utan um götu í miðbænum, ,,og svo hérna líka, og hér, hér, og hér,“ hélt hann áfram og merkti inn krossa á rétta staði, ,,eru fínir spænskir og ítalskir veitingastaðir ef þið eruð svangir.“
Strákurinn lagði pennann frá sér og svaraði símanum sem hafði hringt í smástund. Einn af öðrum kíktum við fjórir hikandi yfir kortið sem leit núna út eins og stjörnukort sem hafði verið teiknað af einstaklingi sem átti við alvarleg andleg vandamál að stríða.
,,Hvernig lýst ykkur á að við tökum leigubíl saman?“ spurði Jack, sem jafnaði sig fyrstur. Okkur leist vel á það.
Seinna um kvöldið, meðan ég og Andreas sofnuðum yfir kurrinu í talsettu auglýsingunni, virtist leigubíllinn vera prýðileg hugmynd. Hver vill lifa og ferðast eins og almúginn þegar annað er í boði? Morguninn eftir, þegar ég kinkaði kolli í takt við þrjá aðra stráka í áttina að leigubílstjóra sem sýndi það sem hljóta að vera fleiri tennur en eðlilegt er, þá datt mér í hug að almúginn vissi eitthvað sem við vissum ekki.
2. Ungi maðurinn og mannhafið
Rétt eftir klukkan níu að morgni skrensaði leigubíllinn inn í mannmergð einhversstaðar á Austur-Spáni. Bílstjórinn teygði hausinn aftur og sagði: ,,Bunol.“ Einn af öðrum köstuðum við handfylli af seðlum í áttina að honum, hrundum út úr bílnum, og kysstum jörðina að kaþólskum sið. Bílstjórinn virtist ánægður með þetta framtak og hvarf í reykskýi í bland við ilminn af brenndu gúmmíi. Við stauluðumst á fætur og spiluðum okkur kúl.
Eftir að hafa náð áttum kom í ljós að við stóðum í miðjum mannfjölda og vorum umkringdir af sölubásum á alla kanta nema einn, þar var vegur sem lá annað hvort inn eða út úr bænum. Við vissum ekki hvað við ættum að gera næst, svo við keyptum bjór og sundgleraugu til að falla betur inn í hópinn. Eitthvað hvítt og brúnt leiftraði fyrir augum mínum og stökk á bakið á Ben, tístandi eins og híena. Þetta var stelpa í hvítum bol og pilsi, með þessa heilbrigðu brúnku sem maður fær aðeins á ströndum þar sem það er ekki hægt að synda í sjónum fyrir hákörlum. Hún og Ben þekktu hvort annað og hurfu ásamt Jack inn í mannfjöldann, þaðan sem þau snéru aldrei aftur.
Eitthvað lá í loftinu. Fólkið var ókyrrt, og yfir kollabreiðuna mátti sjá eitt og heitt höfuð reisa sig yfir fjöldann og skyggnast um, eins og gasellur á sléttunni. Ekkert sjáanlegt merki hafði verið gefið, en fámennir hópar tóku að skera sig frá fjöldanum og halda upp eftir veginum. Smám saman fjölgaði sellunum sem skáru sig frá, þar til að mörkin á milli þeirra og fjöldans hurfu og fólksflutningar brustu á. Hver einasta manneskja í sjónmáli fikraði sig áfram upp eftir veginum, og við Andreas fylgdum með. Ef hjarðarhegðun á borð við þessa skilar fuglum og vísundum á réttan stað ár eftir ár hlýtur hún að virka fyrir okkur mennina líka.
Jafnvel þegar hún er borin saman við kollega sína, þá er La Tomatina undarlegur atburður. Nautahlaupið í Pamplona og hverfaslagurinn Wasserschlacht í Berlín eru vissulega ekki neitt sem vísitölufjölskyldunni dytti í hug, en þó þau hafi öðlast sjálfstætt líf, þá höfðu þau einhvertíman vel skilgreindan tilgang. Í Pamplona þurfti að koma aragrúa af nautum frá réttum og inn í hringleikahúsið þar sem nautaatin eru haldin, svo nautin voru látin hlaupa gegnum götur Pamplona þar sem fólk í leit að spennu slóst í för með þeim, og hverfaslagurinn í Berlín, þar sem íbúar tveggja hverfa hittast á brú og láta rotnum matvælum rigna yfir hvor aðra, er afleiðing af því að hverfin lágu sitt hvorum megin við Berlínarmúrin og voru sameinuð í eitt. Það hverfi sem vinnur slaginn ræður næsta árið.
Ekkert í líkingu við þetta er vitað um La Tomatina. Í besta falli er hægt að halda því fram að slagurinn var annað hvort haldinn í fyrsta skipti árið 1944 eða 1945, en ástæðan fyrir því að venjulegt fólk flykktist út á göturnar til að þrykkja tómötum í nágranna sína er týnd og tröllum gefin. Í staðinn er til fjöldinn allur af tilgátum sem hljóma allar sennilega einar og sér en eru algerlega ósamrýmanlegar hvor við aðra, og saman ljá þær slagnum samsæriskenningalegan blæ. Ég fékk að heyra nokkrar þeirra frá þrem strákum á veginum.
,,Þetta byrjaði allt saman þegar að einhver óvinsæll pólitíkus kom í bæinn. Hann hélt ræðu í aðalgötunni sem íbúarnir voru ósáttir við, svo þeir byrjuðu að grýta hann með hverju sem þeir fundu,“ útskýrði einn strákurinn, en var svo truflaður.
,,Rugl er þetta, maður“ sagði vinur stráksins og snéri sér að okkur til að breiða út sannleikann, ,,það sem gerðist var að tveir vinir voru að borða á veitingastað í miðbænum, og þeir byrjuðu að rífast heiftarlega. Eitthvað fólk á næstu borðum fór að skipta sér af, og til að þagga niður í því kastaði annar þeirra matnum sínum í það, og rifrildið breyttist í matarslag milli viðskiptavinanna á staðnum sem barst út á götu.“
,,Það er ótrúlegt að þið getið sjálfir reimað skóna ykkar,“ mótmælti þriðji strákurinn. ,,Allir vita að La Tomatina byrjaði með hópslagsmálum í venjulegum hátíðarhöldum, þar sem fólkið sem var að slást náði í grænmeti og ávexti úr sölubásunum við götuna.“
Strákarnir ræddu sín á milli hver þeirra hefði rétt fyrir sér, og hverjir hinna tveggja ættu að fara í grunnskóla aftur. Þegar ég lét mig hverfa höfðu þeir ekki komist að niðurstöðu.
Ef einhver bær er smábær, þá er það Bunol. Þarna búa rétt rúm 9.000 manns, og þegar maður horfir yfir þröngu göturnar sem liggja milli sveitalegu hvítu húsanna með rauðu þökin, þá er erfitt að ímynda sér að þetta sé annað en hið versta krummaskuð sem gefur sjálfdauðum sjávarþorpum á Íslandi lítið eftir. En síðasta miðvikudaginn í ágúst umturnast smábærinn: íbúafjöldinn fjórfaldast í nokkra klukkutíma þegar allra þjóða kvikyndi streyma til bæjarins, drekka bjór, syngja á götunum og mála hvort annað rauð með ofþroskuðum tómötum, og Bunol lifnar við í eitt eftirmiðdegi áður en tómatamaukið er spúlað burt, ferðamennirnir snúa til síns heima, og rútínan byrjar aftur.
Kannski er það þessi augnabliksfirring og algera tilgangsleysið sem skapa stemminguna á hátíðinni. Á veginum sem liðaðist hægt og rólega niður hæð í áttina að miðbæ Bunol leið mér eins og ég væri hluti af fótboltabulluhóp frá Bretlandi sem var í óvenjulega góðu skapi. Mannhafið samanstóð af litlum hópum sem voru í misundirbúnum einkennisbúningum og héldu sig saman. Til vinstri voru nokkrir Frakkar í svörtum rúgbítreyjum sem rifust og létu rauðvínsflösku ganga á milli sín. Til hægri var hópur af fullum Englendingum að syngja fótboltasöngva klæddir í bleika brúðardömukjóla og hver með sína bjórdósina. Og sem fulltrúar Íslands vorum ég og Andreas báðir sólbrunnir með bjór í plastglasi, í brúnum stuttbuxum, og Stigulsbolum með áletruninni ,,If you were from Iceland you would be beautiful too.“ Við höfðum ekki ákveðið að vera samtaka í fatavali, heldur komumst við í sitt hvoru lagi að þeirri niðurstöðu að raunsæi og hófsemi væru fyrir kvenfólk.
Ef ég gæti veitt verðlaun fyrir einhverja búninga myndi ég velja stelpurnar þrjár sem gengu fyrir framan okkur. Þær gerðu allt rétt. Ein var dökkhærð, önnur ljóshærð, og sú þriðja rauðhærð, þær voru klæddar í litlar og þröngar svartar stuttbuxur sem föðmuðu rassana eins og mig langaði að gera, og hvíta boli sem þær höfðu merkt eins og fótboltatreyjur með númeri og nafni: 17 – Juicy. 13 – Tasty. 28 – Saucy. Að ganga fyrir aftan þær var hrein unun.
Vegurinn beygði inn í bæinn og göturnar urðu sífellt þrengri þannig að lauslegur mannfjöldinn þjappaðist saman, þangað til að maður stóð þétt við mann eins langt og augað eygði. Klukkan var að ganga tíu, sólin var hátt á lofti, og skugginn af húsunum var velkominn. Við vorum komnir á aðalgötuna þar sem slagurinn er haldinn. Hópur af stórum rumum kom aftan að okkur, ýtti okkur til hliðar og ruddi sér leið inn í mannfjöldann. Við Andreas nýttum okkur tækifærið og fylgdum í humátt á eftir þeim.
3. Hverjum fallbyssan drynur
Á sumardögum við tjörnina má oft sjá V-laga gæsahópa fljúga yfir himininn. Ég veit ekki hversu mikið vit gæsir hafa á fegurð eða straumfræði, en þær virðast vera praktískar verur, svo mér finnst líklegast að þær fylki sér í stór V á himninum af því að það er auðveldara að fljúga þannig en ella. Fyrsta gæsin klýfur loftið, næstu tvær finna að það er aðeins minni mótstaða sitt hvoru megin við forystugæsina og taka sér stöðu þar, og þannig raða gæsirnar sér í fylkinguna koll af kolli.
Forystugæsirnar okkar Andreasar voru stóru vöðvastæltu strákarnir sem ruddust í gegnum mannhafið og stefndu inn götuna, en við trítluðum á eftir og skutumst á milli fólksins sem hafði verið hent til hliðar áður en leiðin lokaðist aftur. Allir sem hafa hætt sér framarlega á almennilegum rokktónleikum þekkja hversu óþolandi svona ruðningshópar eru, en meðan ég komst áfram var mér alveg sama. Ég spurði Andreas hvort hann vissi hvert við værum að fara.
,,Nei. Lengra þangað,“ svaraði hann, og við þjösnuðumst áfram meðan við gátum.
Það var nokkuð ljóst að við vorum á réttum stað. Gatan sem við vorum á var lítil og þröng, rétt nógu breið til að koma fyrir meters breiðum gangstéttum sitt hvorum megin við veginn, sem virtist kannski geta rúmað stóran vörubíl, og teygði sig fótboltavöll áfram áður en hún hvarf til vinstri. Meðfram götunni lágu tveggja og þriggja hæða hús þétt saman og mynduðu samfelldan vegg eins langt og ég sá, þannig að eina undankomuleiðin sem ég vissi um var sama leið og við komum. Á svölum nokkurra húsanna stóð fólk á bakvið græn hálfgegnsæ net sem lágu niður veggina, og með reglulegu millibili höfðu borðar verið strengdir yfir götuna sem á stóð ,,La Tomatina 2008.“
Við mjökuðumst áfram gegnum fjöldann í áttina að ferhyrndum upphækkuðum palli sem stóð út úr hægri hliðinni á götunni og var umkringdur af girðingum sem lágu þétt upp við hann. Pallurinn sjálfur var tæplega mannhæðar hár, og girðingarnar teygðu sig tæpa aðra mannhæð til himins. Á pallinum stóð hópur af manneskjum sem voru öll í gulum stuttermabolum og litu út fyrir að vera á vegum hátíðarinnar. Við komumst fyrir framan pallinn, en ekki lengra, því mannfjöldinn stóð of þétt saman.
Fyrir aftan okkur byrjuðu hróp og fagnaðarlæti sem smituðust jafnt og þétt í áttina að okkur. Ég leit í kringum mig og sá að við girðinguna á pallinum stóðu tveir menn og teygðu brunaslöngur yfir fjöldann. Augnabliki seinna skrúfaði einhver frá og tveir fleigbogar af vatni teygðu sig yfir fólkið og dönsuðu frá manni til manns, meðan litlir regnbogar mynduðust og hurfu í kring. Vatnið var kalt og ég saup hveljur þegar bunan lenti á mér. Fötin mín límdust við mig og ég blikkaði augunum til að ná vatninu úr þeim, hressari en áður. Einhver skrúfaði aftur fyrir vatnið, mennirnir með slöngurnar virtust ánægðir með að hafa vökvað hverja einustu manneskju í tíu metra radíus, og fyrir okkar leyti vorum við hress með kælinguna.
Fagnaðarlætin héldu áfram og í kringum okkur mynduðust lítil og skammlíf rjóður í mannfjöldanum þegar blautir stuttermabolir voru rifnir af fólki, þeim kuðlað saman, og kastað út í fjöldann. Fólkið skiptist eðlilega í tvö lið sem minntu á fótbolta í leikfimitíma, annars vegar þá sem voru berir að ofan, og hins vegar þá sem voru ennþá í bolum. Að vera ber að ofan breiddist út eins og sjúkdómur, hinir sýktu voru á meðal vor og breiddu pestina út frá sér hægt en örugglega. Mannfjöldinn stóð svo þétt að undankoma var ómöguleg, og það var aðeins tímaspursmál um hvenær við sýktumst öll. Ég hugsaði með mér að ég myndi aldrei horfa á zombímyndir með sömu augum aftur.
Fyrst dauði og upprisa voru óhjákvæmileg slakaði ég á og leit í kringum mig meðan ég beið eftir því sem verða vildi. Á milli hausa fyrir framan mig sá ég glitta í eitt aðaltákn La Tomatina: rúmlega þriggja mannhæða háa og framhandleggsbreiða trésúlu sem var búið að smyrja með hvítri þykkri feiti, og stóran skinkubita sem hékk í neti efst úr súlunni. Samkvæmt hefðinni hefst hátíðin ekki fyrr en einhverjum tekst að klifra upp stöngina og ná skinkubitanum, en það gengur alls ekki jafn greitt fyrir sig og maður myndi halda.
Miðað við það sem ég sá virðist aðalaðferðin sem menn hafa vera að fikra sig smátt og smátt upp eftir súlunni, og reyna að þurrka feitina af áður en þeir missa takið, renna niður, og þurfa að byrja aftur. Sumir vinna saman og veita fótstig fyrir hvorn annan, og aðrir hífa sig upp með að renna stuttermabol í kringum súluna og halda í endana, en það er þröngt því margir reyna að klifra í einu, og súlan er sleip og menn geta hvergi þurrkað feitina af höndunum, svo verkið gengur hægt. Rétt fyrir hálf ellefu var búið að þrífa feitina af helmingnum af súlunni, og menn höfðu verið að í marga klukkutíma. Hátíðin er ræst með fallbyssuskoti svo að allir heyri, en ef það er enginn búinn að ná skinkunni klukkan ellefu er hátíðinni þjófstartað. La Tomatina byrjar næstum alltaf klukkan ellefu.
Til hliðar við mig heyrðust óreglulegir dynkir, og ég ætlaði að snúa mér til að athuga hvað var í gangi þegar ég kipptist aftur og var rifinn úr bolnum af dökkhærðum strák, sem kuðlaði blautum bolnum saman og henti honum eins og snjóbolta í áttina að gaur sem stóð eins og krossfestur fyrir framan gluggahlíf úr málmi; dynkirnir voru hljóðin í stuttermasnjóboltunum sem skullu allt í kringum hann. Þetta var einhversskonar úthaldspróf, því gaurinn safnaði reglulega saman bolum í kringum sig og kastaði þeim út í fjöldann, þar sem fólk kuðlaði þeim samstundis saman og þrykkti aftur í áttina að gaurnum. Ég leit á Andreas og sá að við vorum báðir fallnir og undirmennskir upprisnir. Hann hafði líka verið rifinn úr bolnum, glotti undarlega, og hnykkti hausnum í áttina að gaur sem tróð sér í burtu.
,,Þetta er vasaþjófur. Ég fann allt í einu fyrir hendi í vasanum mínum, og þá stóð hann við hliðina á mér. Hann náði ekki neinu.“
Við fórum lengra inn eftir götunni og tróðumst hægt og rólega í áttina að súlunni, sem var enn það langt í burtu að það var lítill möguleiki á að komast þangað áður en tómatakastið byrjaði. Við komumst eitthvað áleiðis, en stoppuðum þegar við sáum rúmlega tvítugan strák hoppa upp í svalir á efri hæðinni á tveggja hæði húsi vinstra megin á veginum, hífa sig upp, ná betra taki, og príla upp á þær. Hann beygði sig undan einum eða tveim bolum sem var kastað í áttina til hans, og teygði sig svo yfir svalirnar til að hjálpa öðrum strák að klifra upp. Þar breiddu þeir út hendurnar eins og til að láta okkur hin hygla sig og reyndu að spóka sig um, en tilraunir þeirra voru truflaðar þegar það tók að rigna yfir þá blautum stuttermakúlum, tómum bjórdósum og hálffullum bjórglösum.
Sá þeirra sem kom síðar upp var þessi týpa sem veit nákvæmlega hvernig á að taka á mannfjölda og láta fólki líka vel við sig, og teygði sig yfir svalirnar, benti á einstaka fólk í fjöldanum, og renndi einum fingri yfir hálsinn á sér meðan hann horfði stíft á fólkið. Orrahríðin sem dundi á þeim margfaldaðist um leið, en þeir dóu ekki ráðalausir, heldur spörkuðu upp svalahurðunum og hurfu inn í húsið undir háværu bauli fjöldans. Þeir snéru fljótt aftur út og fóru að henda plastborðplötum og öðru lauslegu úr húsinu yfir svalirnar, en hættu jafn fljótt og hurfu aftur inn þegar mannfjöldinn svaraði fyrir sig og sendi allt sem strákarnir köstuðu út beinustu leið inn aftur.
Strákurinn sem hafði klifraði fyrstur upp á svalirnar sást aldrei framar, en hinn reyndi einu sinni í viðbót að ganga út á svalirnar með útbreidda arma og glott sem hefði batnað ef einhver hefði sparkað í það, en flúði aftur inn eftir að mannfjöldinn byrjaði að syngja, ,,Þú ert hálfviti,“ og klappa í takt, eins og orðin væru fótboltasöngur, og hóf stórskotahríðina á ný. Stuttu seinna kom húseigandinn út á svalirnar við mikil fagnaðarlæti, kom stórri borðplötu fyrir opinu, og lokaði því sem var eftir af svalarhurðunum.
Mikil hróp og köll heyrðust frá trésúlunni, þar sem óheilög vera sem samanstóð af fimm eða sex mönnum hafði hlaðið sér utan á súluna, og efst úr henni teygði hönd sig upp í netið sem hélt skinkunni. Þaðan sem við stóðum sá ég hana slíta eitt, tvö bönd úr netinu, og það leit út fyrir að við yrðum vitni að því að hátíðin hæfist með því að einhver næði skinkunni. Úr hópnum sem stóð við súluna hljóp strákur og byrjaði að klöngrast upp þá hlið súlunnar guðlastið var ekki við, en hann komst ekki langt og tókst ekkert annað en að eyðileggja haldið sem undirstöðurnar höfðu á súlunni, og allur skarinn hrundi niður. Einstaklingshyggjan er sterkara afl en samvinna. Næsta korterið eða svo voru gerðar ein og ein tilraun til að príla upp súluna, en þessi hárfína blanda af sturlun og metnaði sem skein úr síðustu atrennunni var horfin.
Fallbyssuskot drundi eins og þruma úr heiðskýru lofti: La Tomatina var byrjuð. Mannfjöldinn þagnaði eitt augnablik meðan hann meðtók fréttirnar, og síðan brustu fagnaðarlætin aftur á, ákafari en áður. Í kringum okkur hoppaði fólk og klappaði höndunum, litlir straumar reyndu að brjótast áfram gegnum þvöguna, og hausar skutu upp kollinum og skimuðust fram og aftur eftir götunni í leit að einhverju sem þeir vissu ekki alveg hvað var. Það var þröngt fyrir, en troðningurinn og þrýstingurinn jukust til muna og mannhafið breytti um fasa; hálfstöðug kristalmyndin bráðnaði og varð að fljótandi vökva, og þar sem maður gat sirka ráðið stöðu sinni áður flaut maður nú stjórnlaust um.
Úr áttinni að súlunni heyrðust drunur úr díselvélum í bland við hlátrasköll og öskur sem færðust hægt og bítandi nær okkur. Rauður vörubíll tróndi yfir fjöldanum og mjakaðist niður miðja götuna. Ofan á bílnum stóð fólk með skíðagleraugu í sömu gulu bolunum og starfsmennirnir á pallinum höfðu verið í. Mannhafið skipti sér í tvennt og tróð sér á gangstéttirnar sitt hvorum megin við veginn til að hleypa bílnum framhjá. Ég og Andreas settum upp sundgleraugun og horfðum upp þegar bíllinn leið hjá, og fyrstu tómötunum rigndi yfir okkur. Í gegnum sólheimaglottin sá maður að fólkið ofan á bílnum hafði gaman af starfinu sínu; þau stóðu ofan á vörubílafarmi af ofþroskuðum tómötum og létu handfylli eftir handfylli dynja á andlitunum, kinnunum og hnökkunum á ferðamönnunum fyrir neðan. Á gangstéttinni var svo þröngt að það var hvorki hægt að hreyfa legg né lið, og sérhver maður tók á móti hríðinni með hvaða líkamshluta sem snéri að vörubílspallinum, án þess að hafa nokkuð um að segja hvaða hluti það var.
Vörubíllinn skreið framhjá eins og jökull og mannfjöldinn flæddi inn í skarðið sem hann skildi eftir sig. Á götunni lágu tómatar á víð og dreif og fólk teygði sig niður, tók upp þá heillegri, og fleygði inn í fjöldann. Hendi með einhverju mjúku og blautu skelltist á kollinn á mér, tómatamauk og safi láku niður hausinn af mér og duttu á herðarnar, þaðan sem þau héldu áfram niður, og þegar ég snéri mér við sá ég brosið hans Andreasar hanga í loftinu eins og það kæmi frá Undralandi. Ég teygði mig niður í maukið og endurgalt greiðann, áður en fjöldinn tróðst aftur inn á gangstéttina til að hleypa næsta vörubílnum framhjá.
,,Sérðu eitthvað út um þetta?“ spurði ég eftir að Andreas setti sundgleraugun aftur upp.
,,Nei, ekki neitt,“ sagði hann og yppti öxlum, ,,en það hlýtur að vera betra að sjá lítið meðan vörubíllin fer framhjá en að fá tómat í augað.“
Ég kinkaði kolli, setti upp sundgleraugun, og við snérum andlitunum skælbrosandi í áttina að bílnum.
Seinni umferðin gekk eins og sú fyrsta. Um leið og fólkið ofan á bílnum hafði lokið sér af ruddist fjöldinn aftur út á götuna, týndi upp þá tómata sem það fann, og grýtti í allar áttir. En tómatarnir úr fyrstu umferð lágu allir í mauki á götunni, og þeir sem bættust við í seinna hollinu fóru fljótlega sömu leið. Yfir mannhafið kom skammvinn ró meðan fólk leit í kringum sig og reyndi að átta sig á stöðunni. Í allri þvögunni var ekki ein manneskja sem hafði ekki fengið eitthvað af tómötum á sig, en enn var langt í land að fólk væri útbíað frá toppi til táar. Enda heyrðust drunur úr fleiri díselvélum ofar úr götunni. Fjöldinn snéri sér að næsta vörubíl, sem var ennþá dágóðan spöl í burtu, og frá manni til manns smitaðist kunnulegur fjöldasöngur og tilraun að einn-tveir-þrír-fjórir klappi, eins og frumbyggjaleg móðgun til að mana vörubílinn til að koma nær. Engin orð voru sungin, heldur var laglínan öskruð í du-du-ru formi, og eftir að hafa tekið þátt í smástund rann upp fyrir mér ljós og ég fór að skellihlæja. Andreas horfði undrandi á mig.
,,Þetta er gítarriffið úr ‘Seven nation army’ með White Stripes,“ útskýrði ég. Honum fannst það ekkert merkilegt.
Þegar að þriðji vörubíllinn var farinn hjá, og sá fjórði nálgaðist, var ekki lengur hægt að stíga niður án þess að traðka á slikju af tómatamauki sem lá yfir allri götunni. Á götunni voru ennþá til tómatar frá öðrum og þriðja bílnum, og ég var að skiptast á skotum við strák sem stóð á miðri götunni nokkra metra í burtu þegar fjórði vörubíllinn stöðvaði meðan hann var enn tvær bíllengdir í burtu. Fólkið ofan á honum hætti að kasta tómötum niður, en ég sá ekki af hverju fyrr en ég leit í hina áttina og sá að fólkið á þriðja bílnum hafði gripið í reipi sem voru strengd yfir pallinn og hélt sér fast. Stuttu seinna heyrði ég hvín í loftdælum og skildi af hverju. Endinn á bílnum reis upp í loftið og fólkið ofan á honum hélt dauðahaldi í reipin meðan tómatar flæddu undan fótum þeirra og niður á götuna. Pallarnir sigu aftur, fólkið í gulu bolunum fann jafnvægið, og byrjaði undir eins og þruma tómötum í mannfjöldan fyrir neðan sig. Þrátt fyrir affallið var nóg eftir í bílunum.
Ég tók varla eftir því þegar fimmti bíllinn keyrði framhjá. Öll mín einbeiting fór í að teygja mig niður í tómatamaukið á jörðinni, fiska upp heillegri tómatana, finna skotmark, og hitta flest annað en það sem ég miðaði á. Eftir fimm vörubílahlöss af tómötum flæddu þeir um alla götuna, og útundan mér heyrði ég af vélarhljóðunum að það var alla vega von á einum bíl í viðbót. Ég reisti mig við með tómat í hendinni og ætlaði að leita að hentugu skotmarki, en fékk högg í hægra augað og hefði dottið afturábak ef einhver hefði ekki gripið í mig og reist mig við. Ég bar hendi að auganu sem mig verkjaði í og skóf burt massa af einhverju mjúku og blautu. Þegar ég gat opnað augun aftur sá ég að það var heill tómatur í bitum í hendinni minni, hann hafði splundrast við áreksturinn. Það var sárt að halda auganu opnu, svo ég lokaði því og sætti mig við að hafa misst fjarlægðarskynið, teygði mig í tómat á jörðinni, og henti honum stefnulaust inn í fjöldann.
Eftir að sjötti vörubíllinn hafði keyrt framhjá, við sætt enn einni stórskotarununni að ofan, og reynt að svara fyrir okkur með einhverjum af þeim tómötum sem voru á jörðinni, var gatan orðin eitt drullusvað. Hvergi sást lengur í gráan veginn, heldur var öll gatan þakin þykku lagi af tómatamauki sem náði manni yfir ökkla þar sem mest var. Ég leit í kringum mig og sá ferðamenn í hálfrifnum fötum sem voru orðin samanofin tómatasafa, og þó flestir strákarnir væru berir að ofan og stelpurnar annað hvort í bikinítoppum eða brjóstarhöldurum, þá sást varla í bert hold fyrir lagi af tómatamauki sem teygði sig eins og óþekktur gróður frá fótum, upp eftir maganum og brjóstkassanum, yfir hendurnar, á andlitið, og í hárið.
Á svarthvítum myndum, þar sem dökkar klessur líta út eins og blóð, hefði gatan verið martraðarkennd sjón. Hún var troðin af blóði drifnu fólki sem hamaðist við að skófla óþverra framan í hvert annað, á milli þess sem það henti því sem virtust vera steinar í næsta mann, en óhroðinn var fullkomnaður af því að allir brostu og hlóu eins og þeir hefðu misst vitið fyrir löngu, og aldrei svo mikið sem dottið í hug að sakna þess.
Það var smástund síðan að sjötti vörubíllinn keyrði framhjá, og ég heyrði ekki í öðrum á leiðinni. Sárafáir heilir tómatar voru eftir, og fólk stakk sér í maukið eftir þeim eins og þeir væru gullmolar grafnir í leðju í Yukon, en aðrir skófluðu tómatamaukinu upp af götunni og létu því rigna yfir fjöldann. Þó allir brostu ennþá og skemmtu sér, þá var fólk byrjað að tínast í burtu, og það var farið að votta fyrir þreytu í hópnum. Sjálfur var ég farinn að fylgjast meira með fólkinu í kring en að skvetta mauki í allar áttir, þegar að fallbyssan drundi aftur. Slagum var lokið.
4. Fötin kvödd
Þó slagurinn væri búinn, og úr földum hátölurum hljómuðu skilaboð á spænsku, þýsku, frönsku og ensku sem báðu fólk um að hætta að kasta tómötum, þá var ekki komin kyrrð á fjöldann. Ég og Andreas, eins og flestir í kringum okkur, mjökuðumst skref eftir skref sömu leið og við komum í áttina að bænum, en þar sem það voru engar hliðargötur sem fólk gat sloppið út um og gatan sjálf var þröng gekk ferðin hægt. Litlir hópar slógust ennþá innbyrgðis og skvettu tómatmauki af götunni hvor á annan, og fyrir framan okkur var strákur yfirbugaður af félögum sínum, dreginn niður í tómatmaukið og kafffærður, áður en hann stóð hlæjandi upp og reyndi að faðma vini sína, rauður frá toppi til táar.
Bæjarstjórnin í Bunol gefur alla tómatana sem er kastað á hátíðinni, og á hverju ári trillar hún um 150.000 kílóum af tómötum inn í miðbæinn. Fyrirfram er þetta fullkomlega merkingarlaus tala, en eftir síðasta klukkutímann var ég búinn að átta mig á henni. 150.000 kíló af tómötum eru sex kúgfullir vörubílar, og úr þeim er hægt að búa til nóg af tómatamauki til að þekja eina meðallanga götu í smábæ á Spáni. Fyrst áttaði ég mig ekki á hvenær ég gæti notað þessa þekkingu, en sannfærðist svo um að spurning um eitthvað þessu líku myndi dúkka upp í innhringileik í útvarpsþætti, svo ég ákvað að byrja að hlusta aftur á útvarp.
Yfir okkur höfðu stuttermabolirnir hafið sig á loft á nýjan leik og lentu óreglulega á eða í kringum okkur, þar sem þeir voru teknir upp, kuðlað saman og sendir á loft aftur. Meðfram veggjunum mátti sjá einn eða tvo þreyta bolaþolprófið. Nokkrir íbúar bæjarins höfðu komið sér fyrir á húsþökunum eða í gluggum með vatnsslöngur og sprautuðu til skiptis á húsin sín og rauða múginn fyrir neðan, sem teygði hendurnar upp eftir hverjum dropa. Sólin var komin hátt á loft og þurrkaði tómatasafann og maukið sem lá í hárinu okkar, á okkur, og í fötunum þannig að úr varð hörð skán sem var hægt að nudda af ef maður nennti, en það virtist tilgangslaust því maður var alveg jafn skítugur eftir á.
Á endanum komumst við Andreas út úr aðalgötunni, og litum í kringum okkur. Andreas benti niður hliðargötu. ,,Þarna. Við viljum fara þangað.“
,,Hvernig veistu það?“ spurði ég, vantrúaður á að hann væri búinn að tileinka sér staðarhættina á þessum stutta tíma sem við höfðum verið í bænum.
,,Það kemur bara hreint fólk úr henni,“ sagði hann eins og það væri fullkomlega augljóst, sem það var um leið og hann var búinn að benda á það, og við röltum niður.
Fyrir götunni miðri var löng röð af fólki sem stóð á litlum hellulögðum forgarði að íbúðarhúsi, og beið eftir að þvo sér við krana sem frussaði vatni úr hnéháum vegg á hellurnar. Við tókum okkur stöðu í röðinni, og lærðum aðferðina við að þvo sér við að fylgjast með: Fyrst skolaði maður hárið og hálsinn ásamt handleggjunum, svo afgreiddi maður fæturna og lærin, settist svo á hné til að þvo brjóstkassann, og settist að lokum á hækjur sér til að þvo bakið, rassinn og aftanverðar axlirnar.
Við biðum í hálftíma áður en röðin kom að okkur, og nýttum tímann til að líta yfir skemmdirnar. Við vorum báðir sjónskertir eftir að hafa fengið heila tómata í augun. Fötin okkar og skórnir höfðu annað hvort verið rifin af okkur, eða voru það samvaxin tómatmaukinu að þau voru ónýt. Eftir að hafa verið berir að ofan í sólinni í tæpa tvo klukkutíma vorum við sólbrunnir á öxlunum, þó að við fyndum ekki til ennþá. Ég gróf símann minn upp úr polli af vatni og tómatamauki úr vasanum. Hann var ónýtur, og það heyrðust undarleg hljóð úr símanum hans Andreasar. Og á meðan Andreasi tókst að forðast vasaþjófa var veskinu mínu stolið ásamt kreditkortinu og ökuskírteininu. En jafnvel áður en röðin kom að okkur, og við supum hveljur undir köldu vatninu, gerðum tilraun til að skola fötin, og losnuðum við tómatmaukið úr hárinu, þá hafði ferðin verið þess virði.
Eftir þvottinn röltum við um bæinn og keyptum bjór, mat og nýja stuttermaboli. Úr fjarska heyrðist evruteknótónlist, og þegar við gengum á hljóðið fundum við flísalagðan blokkarbakgarð sem var innrammaður á þrjá kanta af veggjum sem gluggar og svalir stóðu út úr. Í garðinum voru staðir sem seldu mat og bjór, og út um hann allan var fólk sem annað hvort lá og þurrkaði sig í sólinni eða stóð í litlum hópum með sældarsvip á vör.
,,Ég gæti gert þetta á hverju ári,“ sagði Andreas.
,,Verður það ekki einhæft?“ spurði ég.
,,Nei, ég meina svona hátíðir,“ útskýrði hann, ,,það er hægt að breyta til og hlaupa með nautunum eitt árið, taka þátt í hverfaslagnum í Berlín það næsta, og einhversstaðar heyrði ég að það sé slegist með appelsínum á Ítalíu.“
Ég melti hugmyndina í smástund og leyst betur og betur á hana eftir því sem tímanum leið. Ættum við að eyða sumri eftir sumri í að elta uppi atburði sem móðga almenna skynsemi með tilvist sinni? Ferðast á milli smábæja um alla Evrópu til að taka þátt í hverju hálfskipulögðu brjálæðisfylleríinu eftir öðru, á meðan eðlilegt fólk liggur á ströndinni, drekkur sig fullt á börum sem það heldur að séu ódýrari en heima, eða þrammar í búð eftir búð á troðnum verslunargötum, hlaðið nýkeyptu drasli sem það man ekki lengur hvar það fékk?
Hví ekki? Hefur maður eitthvað betra að gera?
Ég lagðist til útvortis þerris í bakgarðinn í nokkra klukkutíma, fylgdist með húsaskuggunum hreyfast eftir gangi sólar, og lét mig dreyma um framtíðina.
